Osmanlı Devleti’nin son döneminden Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna uzanan süreçte Trabzon, stratejik konumu, ticari işlevi ve nüfus yapısındaki çeşitlilikle öne çıkan vilayetlerden biri olmuştur. Karadeniz’in bu kadim liman kenti, sözü edilen sürecin siyasi ve askeri gelişmelerinden yoğun bir biçimde etkilenmiştir. Birinci Dünya Savaşı, Rus işgali, işgalin neden olduğu muhacirlik, Milli Mücadele, mübadele ve yeni Türk devletinin inşa süreci, Trabzon’un demografik yapısının şekillenmesinde öne çıkan gelişmeler arasında yer almıştır. Elinizdeki bu mütevazı çalışmada, Osmanlı Devleti’nin son yıllarından Cumhuriyet’in ilk çeyrek yüzyılına uzanan dönemde Trabzon’daki nüfus hareketleri ve şehrin demografik dönüşümü ele alınmaktadır. Nüfus sayım verileri, resmî yazışmalar ve arşiv belgeleri temel alınarak, söz konusu dönemde Trabzon’un sosyokültürel ve iktisadi yapısı değerlendirilmektedir.
Çalışma kapsamında, nüfusun mekânsal dağılımı, şehir-köy nüfus oranları, yaş ve cinsiyet dağılımı, evlilik ve medeni hâl durumları, okuryazarlık düzeyi ve eğitim durumu, nüfusun meslekî ve iktisadi faaliyetlere göre dağılımı, maluliyet durumu verileri ile dönemin bazı salgın hastalıklarının nüfus hareketleri üzerindeki etkileri sayım dönemlerine göre detaylı bir biçimde ifade edilmiştir. Trabzon’un demografik özelliklerinin konu edildiği bu araştırma, erken Cumhuriyet Dönemi’nde şekillenen demografik yapının tek bir etkene indirgenemeyecek, çok boyutlu bir nitelik taşıdığını ortaya koymaktadır. Bir liman kentinin imparatorluktan ulus-devlete geçişte yaşadığı sancılı dönüşümün izini sürmektedir. Bu çalışma, Trabzon tarihi ve Cumhuriyet Dönemi nüfus yapısı üzerine yapılacak araştırmalara kaynak teşkil etmeyi amaçlamakta, aynı zamanda benzer yöntemlerle ele alınacak bölgesel araştırmalara da karşılaştırma zemini oluşturabilecek bir nitelik taşımaktadır.